Abami b'u Rwanda
Abami b'u Rwanda
Ubucurabwenge bwigisha ko Urwanda rwimye Abami 43, kuva ku ngoma za mbere kugeza ku ya Mutara Rudahigwa, kuko Alexis Kagame yabwiwe Ubucurabwenge ku ngoma y'uwo mwami, aba ariwe aheraho. Ayo mazina yose yarondorwaga mu gihe cy'imihango yo kwimika umwami. Bavugaga amazina y'Umwami n'ay'Umugabekazi bamaze kwimika, bakarondora n'aya ba se na ba nyina, n'ibisekuruza byabo bombi, bagakomeza batyo ku bami bose, kuzageza kuri Nkuba, ari we Shyerezo, akaba inkomoko y'Abami b'Urwanda.
Ayo mazina murayasanga mu gice kiyarondora nk'uko Alexis Kagame yayanditse mu Nganji Kalinga (Amasekuruza y'Abami b'Urwanda). Hinga dufate ay'Abami n'Abagabekazi gusa, tutavuze ibisekururuza by' Abagabekazi, maze tuyakurikiranye, dukurikije bya bihembwe tumaze kuvuga: Abami b'Ibimanuka, Abami b'Umushumi, Abami b'Ibitekerezo.
A. Abami b'ibimanuka
Duhereye ku Nkomoko y'Abanyiginya, Shyerezo Nkuba, dore amazina Ibimanuka:
- Shyerezo Nkuba
- Kigwa
- Muntu
- Kimanuka
- Kijuru
- Kobo
- Merano
- Randa
- Gisa
- Kizira
- Kazi
- Gihanga
B. Abami b'Umushumi, n'Abagabekazi babo:
- GIHANGA Ngomijana + Nyiragihanga Nyirarukangaga
- Kanyarwanda Gahima + Nyirakanyarwanda Nyamususa
- Yuhi Musindi + Nyirayuhi Nyamata
- Rukuge + Nyirarukuge Nyirankindi
- Nyarume + Nyiranyarume Nyirashyoza
- Rumeza + Nyirarumeza Kirezi
- Rubanda + Nyirarubanda Nkundwa
- Ndahiro Ruyange + Nyirandahiro Cyizigira
- Ndoba Samembe + Nyirandoba Monde
- Nsoro Samukondo + Nyiransoro Magondo
- Ruganzu Bwimba + Nyiraruganzu Nyakanga
- Cyirima Rugwe + Nyiracyirima Nyakiyaga
C. Abami b'Ibitekerezo
1. Cyirima Rugwe + Nyiracyirima Nyakiyaga
2. Kigeri Mukobanya + Nyirakigeri Nyankuge
3. Mibambwe-Mutabazi Sekarongoro + Nyiramibambwe Nyabadaha
4. Yuhi Gahima + Nyirayuhi Matama
Ndahiro Cyamatare + Nyirandahiro Nyirangabo
Ruganzu Ndori + Nyiraruganzu Nyirarumaga
1. Mutara Semugeshi + Nyiramavugo Nyirakabogo
2. Kigeri Nyamuheshera + Nyirakigeri Ncenderi
3. Mibambwe-Mutabazi Gisanura + Nyiramibambwe Nyabuhoro
4. Yuhi Mazimpaka + Nyirayuhi Nyamarembo
Karemera Rwaka + Nyirakaremera Rukoni
1. Cyirima Rujugira + Nyiracyirima Kirongoro
2. Kigeri Ndabarasa + Nyirakigeri Rwesero
3. Mibambwe Sentabyo + Nyiramibambwe Nyiratamba
4. Yuhi Gahindiro + Nyirayuhi Nyiratunga
1. Mutara Rwogera + Nyiramavugo Nyiramongi
2. Kigeri Rwabugiri + Nyirakigeli Murorunkwere
3. Mibambwe Rutarindwa + Nyiramibwambwe Kanjogera
4. Yuhi Musinga + Nyirayuhi Kanjogera
1. Mutara Rudahigwa + Nyiramavugo Kankazi
2. Kigeri Ndahindurwa + Nyirakigeri Mukashema
Source:http://webspinners.com/Gakondo/rw/Lists/index.php
par Marie Rose Mukarutabana
------------------------------------------------------------------------------------
Inkuru Ya Kigwa
ubagejejweho na
Rose-Marie Mukarutabana
I. Sabizeze avuka mu Gicuba
Umuhanuzikazi Imhanvu
Shyerezo, Umwami w'igihugu cyo Hejuru, yari afite abagore benshi, barimo uwitwa Gasani. Ariko Gasani akaba amaze igihe kirekire yaragumbashye. Bukeye haza umuhanuzikazi witwa Imhamvu, aramubwira ati:
"Nkuragurire umwana w'umuhungu ugiye kubyara!"
Gasani ati "Winshinyagurira! Iki gihe maze cyose naragumbashye, uwo mwana azava hehe?"
Imhamvu ati "Uzamubyara, ndabikuraguriye, nanjye icyo gihembo nzakibona!"
Gasani ati "Ese uhembwa iki?"
Undi aramubwira ati:
"Icyo uzampemba ntikiruhije: upfa kunyihera icyo namambara n'ikintunga, nkaza ngatura mu rugo rwawe, kugira ngo mbone uburyo bwo kugumya kukubwiriza uko uzabigenza."
Gasani yemera ibyo Imhamvu amubwiye. Amushakira umwanya mu gikali, amushyira aho, aramutunga, akajya amukuburira inkanda uko akanishije inshya. Byibera aho.
Igicuba cy'umurinzi
Bukeye Imhamvu abwira nyirabuja ati:
"Ubajishe igicuba cy'umurinzi, ubuganizemo amata, nzakubwira."
Muri iyo minsi, Shyerezo akaba afite umugambi wo kwagura ibihugu bye. Maze ahamagara abapfumu be, kugira ngo bamurebere inzira yo kuzuzuza uwo mugambi.
Abapfumu bashaka ikimasa kizaba imana, bakizana mu gikali i Bwami. Bashaka imbuto y'Umwami, bayibuganiza cya kimasa, baracyongorera, barakibiikiira. Bamaze kukibiikiira, baracyoorosora, baratega, basanga cyeze. Bajya rero mu nzu kuvuga amabara yacyo.
Imhamvu abonye Abapfumu bamaze kwinjira i Kambere, abwira nyirabuja ati:
"Genda wende uriya mutima w'imana yeze, maze uwuzane, uwushyire muri cya gicuba wabuganijemo amata. Ariko wihishe, ntihagire ukubona."
Gasani aranyonyomba, no kuri ya mana, yenda wa mutima, araza awushyira muri cya gicuba cy'umurinzi. Igicuba akijisha ku ruhimbi rw'ibisabo, bakajya bakidomamo amata y'inshyushyu, uko inka zihumuje, mu gitondo na nimugoroba, kugira ngo gihore cyuzuye, nk'uko Impamvu yari yamubwiye.
Byibera aho. Amezi cyenda arashira, mu kwa cumi Imhamvu abwira Gasani ati "Genda ujishure cya gicuba, ugipfundure, urebe ikirimo."
Gasani aragenda no ku ruhimbi rw'ibisabo, ajishura cya gicuba, aragipfundura, arebamo. Arebyemo asanga akana k'uruhinja kareremba hejuru y'amata. Ahita avuza impundu, n'abo mu rugo bose bamutiza izindi, bati:
"Gasani yabyaye! Nimuvuze impundu!"
Umwana bamukura mu gicuba, bamukubise amaso basanga ari agahinja k'agahundu, keza cyane.
"Uwo mwana si uwanjye."
Inkuru ngo igere kuri Shyerezo, bamubwira ngo aze kwita umwana izina, arabahakanira, intumwa arayirukana, ati:
"Uwo mwana si uwanjye!"
Umunsi wa munani ugeze, Shyerezo koko ntiyaza guterura umwana, ngo amwite izina. Bongeye kumwibutsa, noneho ararakara, ati:
"Sinabawiye ko uwo mwana atari uwanjye, kandi ntamushaka? Nibanamwice, sinshaka ko ambera aho!"
Gasani n'umuja we babyumvise, umwana baramuhisha. Gasani amwita Sabizeze, kubera ko yari yamukuye ku mana yeze. Naho abo Shyerezo yohereza kwica wa mwana, bakanga kwiteranya na nyirabuja, bakabanza kumuburira, umwana bakamuhisha.
Sabizeze yibanira atyo na nyina, arakura, uko akura akagenda asana se, arushaho kuba mwiza. Abantu bakabwira Shyerezo, bati:
"Nyagasani, rwose ufite umwana mwiza cyane, utaraboneka mu bantu!"
Shyerezo ati:
"Uwo mwana ko nategetse kumwica, byagenze bite? Simushaka, ntabwo ari uwanjye! Kandi namvire mu gihugu!"
Amwita Imana
Bigezeho, Abagaragu bakuru b'Umwami baraza babwira Gasani bati:
"Mwamikazi, tuje kureba umwana wawe barahiriye: muduhamagarire tumurebe!"
Gasani ahamagaza Sabizeze. Umwana ageze imbere ya ba Batware, ngo bamukubite amaso, baratangara, basanga koko ari mwiza bitarabaho, kandi asa na se. Baragenda babwira Shyerezo bati:
"Nyagasani, umwana ufite hariya ni akataraboneka! Uwamwica ni nko kukwica ubwawe!"
Shyerezo yibuka ko yari amaze kwohereje intumwa zo kwica uwo mwana gatatu, zose zikagaruka zimutaaka, zimutangarira, yiyemeza kwigiira yo. Aragenda no kwa Gasani. Ahageze, bahamagaza umwana, ngo aze aramutse Se. Shyerezo amukubise amaso, ibyo kumwica ahita abireka, ahubwo aramuterura, amugira uwe, amwita Imana.
II. Imanuka rya Kigwa
Sabizeze uko akura, ni ko bagenda basanga atameze nk'abandi bana. Byakubitiraho no kwibuka ko se yari yabanje kumwihakana, abantu bagatangara cyane. Ariko baabaza nyina aho yamukuye, n'uko yamubyaye, Gasani akaryumaho.
Bukeye nyina wa Gasani aza kumusura, baganiriye arabimubaza, noneho Gasani aramubwira. Naho ubwo umutwa wa Sabizeze ari hafi aho, icyo bavuze cyose arata mu gutwi. Amaze kubitora neza, aragenda abibwira shebuja Sabizeze. Ati:
"Mbega mwana wa Databuja, ugira ngo ndacyatangajwe n'uko uturusha byose? Namenye ko utavutse nk'abandi, ahubwo wavuye mu mutima w'Imana yeze! Numvise nyoko abibwira nyokuru!"
Imanuka rya Kigwa
Sabizeze abyumvise, ararakara, ati:
"Ubonye Mama ngo arambyarura! Sinkibaye muri iki gihugu, sinabona aho nkwirwa!"
Sabizeze aboneza ubwo, ajya ku kiraro cye, yenda umuheto we, ahamagara imbwa ze z'impiigi, Ruzunguzungu na Ruguma. Ajya mu ruganda rwa Se, yenda umuriro, awuhambira mw'ifumba, yenda n'inyundo ya se, yitwa Nyarushara. Ajya mu biraro by'inka, ayobora imfizi Rugira, n'insumba yayo Ingizi. Ajyana n'imfizi y'intama Mudende, n'iyayo Nyabuhoro. Ajyana n'isekurume y'ihene Rugeyo, n'isake Mugambira, n'inyange.
Amaze gukoranya ibyo byose, akora ku muvandimwe we Mututsi, na mushiki wabo Nyampundu. Umutwa Mihwabaro ataho, maze bashyira nzira.
Bageze ku rugi rw'ijuru, Sabizeze yegura ya nyundo ya Se, Nyarushara, ayikoma ku rugi, hejuru no hasi, no hirya no hino. Ijuru rirakingura, n'uko baruruka. Ariko ya nyundo iramucika, imanuka umujugujugu, igwa ku gisi cya Muhabura, irataruka yijugunya mu kiyaga cya Gipfuna.
III. Ikinani cya Mubari
Ibimanuka bihura n'Abasangwabutaka.
Bamanuka kw'ijuru baza mu gihugu cyo hasi, maze bururukira ku rutare rw'Ikinani, mu Mazinga ya Mubali. Hakaba mu gihugu cy'Abazigaba, Umwami wabo ari Kabeja. Baca ingando, barahatura, baracanira, bibera aho.
Bukeye abo kwa Kabeja baza kubona umwotsi mw'ishyamba, baratangara, bati "Mbese biriya bintu ni ibiki?" Birabayobera.
Bukeye basanga umwotsi wahamenyereye. Bajya kubibwira umwami wabo Kabeja. Yohereza intumwa, ati "Nimujye kundebera biriya".
Intumwa zigeze ku Kinani, zihasanga abo bene Shyerezo. Abazigaba babakubise amaso, babanza gutinya, ariko babonye abandi batabakuye, ubwoba burashira, barababaza bati:
"Muli bantu ki? Muri abahe? Mwaje kwenda iki aha ngaha?"
Sabizeze ati:
"Nimuhumure, natwe turi abantu, duturuka mw'ijuru, kandi turi abashyitisi b'amahoro, ntabwo tugenzwa no kugira icyo tubatwara. Ahubwo twaje tubasanga, ngo tubungure amaboko, tubungure umuryango. Namwe mubaye imfura mwatubanira."
Intumwa zisubira kwa Kabeja, zimubwira ibyo zabonye n'ibyo zumvise. Kabeja yakira abo bashyitsi, abemererera gutura muri iryo shyamba, bariragiramo, bararihiga. Babita Ibimanuka, kuko bari bavuye mw'ijuru. Umutware wabo, ari we Sabizeze, noneho bene igihugu bamwita Kigwa, kuko yaguye aturuka mw'ijuru. Ibimanuka na byo rero bikabita Abasangwabutaka.
Ibimanuka bibana n'Abasangwabutaka, bibigisha ubwenge bw'ibyo mw'ijuru, cyane cyane ibyerekeye umuriro, kuko ari wo wabanje gutera Abasangwabutaka amatsiko. Mbese barabahaka, abandi barabayoboka, babana neza cyane.
IV. Ishaaka ry'Ibimanuka
Kigwa arongora Mushiki we
Bukeye Kigwa abwira Mututsi ati:
"Mbese ko uruzi inyamaswa twazanye zimaze kugwira, twe tukaba tukiri uko twaje, bizagenda bite? Tugiye kuzacika!"
Undi ati "None se, uragira ngo tubigenze dute?"
Kigwa ati "Enda turongore mushiki wacu Nyampundu, maze tubyare, tugwire."
Mutusi aramurahira, ati "Sinarongora mushiki wanjye! Ariko sinkubujije, nushaka umwirongorere!"
Ni bwo Kigwa arongoye Nyampundu. Babyarana umukobwa Sukiranya. Amaze gucuka, bamukurikiza umwana w'umuhungu, bamwita Muntu. Biba aho, Nyampundu na Mututsi birerera abo bana, barakura.
Mututsi atinda akarongora Wa mukobwa ammaze gukura, avamo inkumi nziza cyane. Nuko Kigwa agira Mututsi, ati:
"Dore aho wabereye, uri ingaragu. None ubwo Sukiranya yabaye inkumi, enda mugushyingire, utazavaho ucika!"
Mututsi ati "Sinashaka umwana mbyaye!"
Kigwa ati:
"Niba ari icyo kikubujije, reka nkwereke uko tubizirura. Genda uture hakurya yacu hariya, bukeye uzaze kumusaba. Ninkubaza ubwoko bwawe, uzansubize uti 'Ndi umwega wo hakurya'. Nanjye rero umugeni nzahita muguha".
Mututsi arabyemera, abigenza atyo. Bukeye arongora Sukiranya, babyarana abahungu batatu: Mukono na Muha na Serwega.
Si jye wahera!
Aho iyi nkuru twayikuye:
Alexis Kagame, Inganji Kalinga, pp. 61-65;
Iyi mpyisi ni Bihehe
Iyi mpyisi ni Bihehe;
Ni inyana ya Rubebe
Umwambari wa Mahuma
Rugara rw' amagambo
Ruhuragura amahomvu
Ni gito nka Maheru
Baneti mu batoni
Nimuyihe akato
Dore yigize intyoza
Itaramenya gutyaza
Ngo yiteze akazana
Ntimenya akazaza
Ko ninutsa buzuru
Izakubitwa ubuzutu !
Iyi mpyisi ni Bihehe.
Iratogota itagira itama
Ngo irahemuza uyihetse
Ngo iravuma uwayivuye
Ngo iratuka uwayitamitse
Ngo irahima uwayiruhiye.
Dore irasaba uwo yimye
Irahunahuna busambo
Ngo yatumenera ibisabo
Ngo ni ingabo y' itiku
Izi gutoba amatora !
Murayime agahenge
Dore ni yo Bihehe
N' ubu igishaka imbehe
Ngo irayoboza mu mutaka
N' amatiku ku mutima,
Muke itunze wo mu rutiba.
Erega ni yo Bihehe !
Dore iromongana cyane
Iravuga nk' iyatobotse
Nta burere kumutima
Ni ibitutsi mu bwonko
Isa n' iyasizwe n' isi
Ntigira isura bumuntu
Isa n' ubwirakabiri
Ni isogi mu nyabutongo
Ni yo nkongwa mu mbuto
Ni ubwandu bweze ku irembo
Ni ihembe ryashiutse imbusane.
Bitati bitagira ubufura,
Cira birarura.
MUPENZI VENUSTE
"IGITONYANGA CY' URUKUNDO GITERA ICYIZERE CY' UBUZIMA".
INDAGU ZA NYIRABIYORO
INDAGU ZA NYIRABIYORO
Nyirabiyoro, umupfumu wabayeho muri za 1740, umunyakaragwekazi, akaba n'umupfumu wari uzwi ho ubuhanga busesuye, yabayeho ku Ngoma 5 z'Abami b'u Rwanda,aribo :Kigeli Ndabarasa 1708-1741,Mibambwe Sentabyo 1741-1746,Yuhi Gahindiro 1746-1830,Mutara Rwogera 1830-1853 na Kigeli Rwabugili1853-1895.Indagu ze yazishyikirije Abami Kigeli Ndabarasa na Kigeli Rwabugili.
Dore uko izo ndagu zari ziteye.
Nyirabiyoro na Kigeli III Ndabarasa (1741)
NDABARASA wari umaze umwanya ajunjamye asa nawe n'urimo kubonekerwa asubiza NYIRABIYORO ati ntacyo RUTAMU azaramira ingoma.
NYIRABIYORO: Umunsi se RUTAMU yatsindiriwe kuri SINE ikayitera umugeri igatora iyayo, bizagenda bite?
NDABARASA: Yireke RUSINE yonke.
NYIRABIYORO: Uravuga se RUKARA mbona rurebera mw'ihembe? Umunsi yacumitanye na RUTAMU ko mbona azarutera amacumu akarutwikira mu nzu nk'umugome, rukota ku manywa rugakongoka !
NDABARASA: RUKARA nyirarwo azarusegasira.
NYIRABIYORO: Urankangisha se RUKARA rutwariye urumoso rutsinze umusaya? Ko mbona se ibigenzi bifite uruhu rutukura nk'urw'impinja , Ese ko mbona ikinyamaswa gihetse ikindi giturutse mu MUBALI wa KABEJA azagitsindisha iki? Ese iriya nyamaswa izatera umurizo I Karagwe undi ikawutera I Bunyabungo wowe urayibona? Biriya bigenzi bifite uruhu nk'urw'impinja ko RUKARA abirebera mw'ihembe azabigamburuza bizagenda bite?Ko mbona RUKARA rwonkereje nyina mu muraru, maze rukagwa igihugu igicuri?
NDABARASA: RUKARA rw'amabuno azime ingoma.
NYIRABIYORO: Urankangisha RUKARA rw'incike mbona ruzagenda hasi no hejuru rukagenda mu nda y'inzovu, harimo ibuye rivuza ubuhuha, narwo ruzagwa ishyanga hakagaruka umurambo?
NDABARASA: RUKARA rundi azaramire ingoma.
NYIRABIYORO: Urankangisha RUKARA rw'igisage rutazambara ikamba rukaraza ariko ntirusamure, maze rukazagaruka mu Rwanda rushaje? Dore nta kabuza u Rwanda ruzarara nze. Ndabona ba bagabo b'urutuku igihugu bakigabije umubambuzashakwe . Ese zirajya he CYIMUMUGIZI, RWOGA, RWAMO na KALINGA! Dore umunsi imbwa zambaye ingoro, ingoma zivugira mu Marangara, ku munsi wa Ngirente, ababyeyi bazifuza kuba ingumba. Ubwatsi bwo munsi y'inzira buzahura n'ubwo haruguru yayo maze arugenge NYANGUFI. Ariko ariyimbire kuko amugenda runono RUKARA rw'igisunzu rugoreka amagambo.RUKARA rw'igisunzu rwambaye utubuye tubengerana ku ntugu azirenza NYANGUFI, igihugu akigabire umugore .
Ndabona abasangirangendo baryana ijoro n'umunsi bamwe bashyirwa ku ngoyi, RUGANZU yambuka Akagera ashinga imiganda I Karagwe yunga ubumwe n'abavantara. Ariko RUKARA rw'igisunzu rugenda rutseta ikirenge aririwe ntaraye. Uru rugamba mbona ararurwana ahereye hehe? Aragoreka amagambo ariko niyiyimbire ndabona aguye mu mibyuko igihugu gicura imiborogo,intore zigarura ituze, intebe ihabwa RUKIRIGITANGWE RWA MUDATINYA akarangwa n'uruziga mu mboni. Ihumure riragaragara ariko ndabona bacuranwa, abana bose ntibahabwa ijambo.Ndabona RWEGO RUKANGURA-SHYAMBA afite inkoni y'icyuma mu ntoki. Ndabona imandwa zisatira ku mulinzi zisakabaka. Ese ko ntabona uyoboye imihango umukuru ngombwa arava he? Ndabona RUKIRIGITANGWE RWA MUDATINYA ashinze icumu I Bunyabungo bavuga amacumu abakuru b'ingabo. Ndabona I Karagwe habaye ingaruzwamuheto abavuzi b'amacumu barizihirwa. Ko mbona se u Rwanda rushubijwe bene rwo ariko umwezi ntutambe? Ko mbona RUTUKU agaruye induru impundu zikabura?
Dore ubwatsi bwo mu nsi y'inzira bwongeye guhura n'ubwo haruguru yayo ariko ndabona RUGILI mu nda y'inyoni ahageze aramira ingoma bamuha ijambo atangariza bose ati u Rwanda ndarubogoye. Maze u Rwanda rutemba amata n'ubuki.
Nyirabiyoro na Kigeli IV Rwabugili (1880)
Ubwatsi bwo mu nsi y'inzira buzahura n'ubwo haruguru, u Rwanda ruzahabwa Nyangufi, Nyirabiyoro ati: "Rukara rw'Igisunzu ruzagwa mu mibyuko, igihugu gicure imiborogo. Ku ngoma ya Kigeli IV Rwabugili, wari warasimbuye Mutara II Rwogera, NYIRABIYORO akiri umupfumu w'umuhanga, Icyo gihe (ahagana mu w' 1880), igihugu cyari gifite ibibazo ku nkiko, ikirwa cy'Ijwi cyarigometse gitegekwa n'uwitwa NKUNDIYE wa KABEGO. Igihugu cyali gifite ibibazo ku nkiko, ikirwa cy'Ijwi cyarigometse, gitegekwa na NKUNDIYE wa KABEGO.
Mu Ndorwa no mu Bunyabungo barigometse, imyaka itakera mu buryo bushimishije, u Rwanda ubona rwugarijwe n'akaga. KIGELI IV RWABUGILI atumiza NYIRABIYORO ngo ahanure intsinzi y'ako kaga; Kubera ko RWABUGILI yateguraga gutera Ijwi mu Ndorwa n'Ubunyabungo akahagarura, NYIRABIYORO amuragurira ko azabatsinda.
Amubwira n'amaza, amumenyesha ko ingoma izahinduka mu gihe kitari kure, abana be RUTALINDWA na MUSINGA bakayirwanira bigacika ku Rucunshu. Koko rero ahagana mu mpera z'umwaka w'1896 MIBAMBWE RUTALINDWA yimye ingoma (RWABUGILI amaze gutanga) bamuha KANJOGERA (nyina wa YUHI MUSINGA) ho umugabekazi, bafata izina ry'ubutegetsi NYIRAMIBAMBWE. Yari afite basaza be KABARE na RUHINANKIKO, bagambiriye kwambura ingoma MIBAMBWE RUTALINDWA, bakayiha mwishywa wabo YUHI MUSINGA. Niko byagenze rero maze bafatanyije na mushiki wabo KANJOGERA, bararikoroza ku Rucunshu, bica RUTALINDWA, YUHI MUSINGA yima ingoma, nyina aba umugabekazi ku izina rya NYIRAYUHI.
NYIRABIYORO yaraguriye RWABUGILI kandi iby'umwaduko w'abazungu n'ibintu bizawukurikira: Nuko aterura indagu ze agira Ati:
NYANGUFI uzambura ubutegetsi abanyiginya umunsi imbwa zambaye ingoro ingoma zikavugira mu Marangara. Aragura ko Nyangufi azicwa na RUKARA rw'igisunzu rugenda ruseta ikirenge, ruzateza u Rwanda akaga umunsi ruzagwa mu mibyuko, amaraso akameneka ari menshi. NYIRABIYORO abwira KIGELI ati: "Koko uri KIGELI kigera ikirenge mu cya RWOGERA". Uragura inkiko uganza u Murera, uragaruza mu Bushubi no mu Bishugi, uragenga u Buhoma, mu Buberuka no mu Bwanacyambwe, urahaca ibiraro, Nyaruguru no mu Buganza bagatura amahoro, Urarwagura u Rwanda nyamara urakorera ubusa
RWABUGILI, yireke Rusine yonke. Rusine rw'incike ruzima inka rutazibyarira ruzagenda hasi no hejuru, maze rukazagwa igihugu igicuri ? Dore bazaza abagabo b'urutuku rwera, bitwaje imyuko kandi bagenda bicaye. Bazakigabira umubambuzashakwe. Zirajya hehe Cyimumugizi, Rwoga, Rwamo na Kalinga. Umunsi imbwa zambaye ingoro, ingoma zivugira mu Marangara, ku munsi wa Ngirente, ababyeyi bazifuza kuba ingumba, ubwatsi bwo mu nsi y'inzira buzahura n'ubwo haruguru. U Rwanda ruzahabwa Nyangufi.
Azamugenda runono Rukara rw 'igisunzu ruvuga rugoreka amagambo. Ruzamwirenza Rukara rwambaye utubuye ku ntugu, igihugu rukigabize umugore. Ariko urugo ruvuga umugore ruvuga umuhoro. Dore abasangirangendo bararyana ijoro n'umunsi. Bamwe bashyizwe ku ngoyi Ruganzu yambuka akagera, ashinga imiganda ishyanga, afatana urunana n'abavantara. Dore Rukara rw'igisunzu rugenda ruseta ikirenge aririwe ntaraye.
Uru rugamba mubona ararutsinda ate ? Inkiko zirugarijwe. Aragoreka amagambo ariko niyihimbire. Dore bazamutsinda mu mibyuko igihugu gicure imiborogo. Intore zizagarura ituze intebe zizicazeho Rukirigitangwe rwa Mudatinya umugabo wambaye uruziga mu mboni. Ihumure riragaragara ariko se ko mbona bacuranwa abana bose ntibahabwe ijambo? Dore Rwego rukangura-shyamba azuye umugara.
Ese izi mandwa ko mbona zisatiye ku Murinzi ,zisakabaka umukuru-ngombwa azayobora imihango ate ? Ndabona umugabo usheshe akanguhe uvuga isi igatigita ababyeyi bakamuha impundu. Dore yegereye ku murinzi Ruterandongozi. Ashagawe n'abaturage ibihumbi n'ibihumbagiza. Ndabona Rutuku amusanga afashe uruboho mu ntoki, afashe ijambo ahumuriza abaturage, impundu zivuga urwanaga.
Indagu igeze aha Rwabugili wali wicaye ku gisasiro igihe Nyirabiyoro yamuhanuriraga ibi byose. Yasabye ko yabanza akibambika, yaza kwibambura umunyakaragwekazi akagumya kumubwira ibisigaye, akamubwira n'intsinzi. Nyirabiyoro abanyagikari bamujyanye kumutegurira aho aryama, Umwe muri bo asubiye gufata amategeko ku mwami, asanga Rwabugili ameze nk'ubabaye kubera indagu Nyirabiyoro yari amaze kumugezaho. Uwo munyagikari asohoka atekereza ati uriya mugore usize arakaje umwami akoze ishyano, Amucumita ikimito mu rwano amwica atarangirije Kigeli indagu, ubucurabwenge bwari busigaye bubura butyo.
Ibisobanuro:
1. RWAGITINYWA ni Kigeli IV Rwabugili
2. Kigeli IV Rwabugili yakomerekeye bikomeye ku rugamba rwo kw'Idjwi IBunyabungo, hanyuma atanga ari mu rugo rwe rw'I Rubengera.
3. RUTAMU ni Mibambwe Rutalindwa
4. SINE ni umugabekazi Kanjogera. Rutalindwa yimitswe ari impfubyi atagira nyina. Nta mwami rero wimaga atagira umugabekazi. Nuko bamutsindira kuri muka se Kanjogera nyina wa Musinga.
5. RUSINE yaba ari Musinga umuhungu wa Kanjogera. Niwe Nyirabiyoro yita Rukara rurebera mu ihembe.
6. Kurebera mw'ihembe nuko Musinga yari afite amaso manini cyane, ku buryo wabonaga asa n'ureba imirari.
7. Aha Nyirabiyoro arashaka kuvuga ibyo ku Rucunshu, aho ingabo za Musinga afanyije na Nyina Kanjogera na nyirarume Kabare, bateye umwami Rutalindwa iwe bakahatwika hagahinduka umuyonga.
8. Aha arashaka kuvuga abazungu
9. Amasuka n'imyuko ni imbunda.
10. Aha Nyirabiyoro arashaka kuvuga abazungu ba mbere baje bahetswe n'indogobe, bagaturuka mu Mubali, mu burasirazuba bw'u Rwanda.
11. Iyi nyamaswa ni umuhanda uva muri Tanzaniya ukagera I Bukavu wambukiranyije u Rwanda. Niwo agereranya n'inyamaswa y'imirizo ibiri, Ntabona neza umutwe n'umurizo
12. Aha Nyirabiyoro aravuga ukuntu Abapadiri bera muri 1931 bazacira Musinga I Kamembe, hanyuma akahava ajya I Moba muri Kongo aho yaguye.
13. RUKARA rw'amabuno ni umwami Mutara Rudahigwa
14. Rudahigwa yabaye incike kuko nta mwana yabyaye. Yabaye umwami wa mbere w'u Rwanda wagendeye "mu nda y'inzovu" (mu ndege) ajya I Bulayi muri 1949 no muri 1958.Ibuye rivuza ubuhuha ni moteri yayo. Hanyuma kuwa 25 Nyakanga 1959, Rudahigwa yaguye I Bujumbura hagaruka umurambo
15. Uyu Rukara rw'igisage ruzagaruka mu Rwanda rushaje ni Kigeli V Ndahindurwa.
16. Nyirabiyoro aravuga ukuntu abazungu bazagabira igihugu umuhutu.
17. Aya ni amazina y'ingoma z'ibwami.
18. Aha Nyirabiyoro araragura iby'intambara ya 1959-1961 bise Muyaga, yarangiye Kayibanda ahabwa ubutegetsi Kubera amagorwa y'ubwicanyi, inzara, kubura aho wihisha n'aho uhisha abana, ababyeyi bifuzaga kuba ingumba.Kayibanda niwe yise Nyangufi ,kuko yari mugufi cyane
19. Amayira azasiba kubera intambara, hanyuma Kayibanda ategeke u Rwanda.
20. Rukara rw'igisunzu ni Habyarimana. Kugoreka amagambo nuko avuga urukiga, avuga amagambo y'ikinyarwanda nabi
21. Umugore wa Habyarimana, Agata Kanziga na basaza be nibo bicaga bagakiza muri iki gihugu.
22. Aha Nyirabiyoro aravuga ubwumvikane buke bwavutse hagati y'abafatanyije na Habyarimana guhirika Kayibanda, maze bamwe muri bo bagafungwa.
23.RUGANZU yambuka Akagera ashinga imiganda I Karagwe yunga ubumwe n'abavantara,yavugaga Kanyarengwe Alexis,ko azahunga anyuze Tanzaniya akajya kwifatanya n'Inkotanyi
24. Habyarimana yari afite igisunzu, kandi yari yaravunikiye mu myitozo ya gisirikare akiri muri Ecole d'Officiers, ku buryo yacumbagiraga gato. Waba utabizi ukaba utabibona kuko yashyiragamo ifiyeri
25. Urugamba rwo kurwana na FPR Inkotanyi.
26.Rukirigitangwe rwa Mudatinya ni Paul Kagame, imboni ku maso zimuranga ni amadarubindi yambara.
27.RWEGO RUKANGURA-SHYAMBA, Interahamwe na FDRL
Indirimbo za Jacques BUHIGIRO
Agahinda karakanyagwa
1. Agahinda karakanyagwa, Kakuguguna
nk’imanika,Ukamanuka ahadacuramye
2.
Ukazunga muzunga, Ukazinga
inkoba z’innyo
3. Aho wicaye hose, ugasanga nta mwanya
4.
Ukarwara umwiryane ukangana
na rubanda
5. Kizilika ku mutima, Ugatinya abo ukunda
6.
Ugatinya abo ukunda, Ugakunda
ibigukenya
7. Aho wicaye hose ugasanga nta mwanya
8.
Wirambika iwawe ibilyi
bikajagata
9.
Ukayoberwa aho waraye
ugashiguka ukalirara
10.
Agatotsi kakwenda ukarota
wimanika
11.
Ukarota wimanika cyangwa se
wihamba
12.
Kakurya nk’umufunzo ukifuza
icyagukenya
13.
Karanuka ukumva uhuzwe
imibereho yawe
14.
N’umubano mu bantu
15.
Kaguseregeta, wakora
kagahunga
16.
Ukimukira mu kirambi , ibyishimo bikaligita
17.
Wiyambaza iza kera ziti:
“iby’ubu si ibyacu
18.
Urasange misiyoni, twe
agahinda ntitugakiza
19.
Uzitonde uperereze wizere
umukiza”
20.
Ukabungira abavuzi bati :
“iyo ndwara ntituyizi”
21.
Ugakimirana wakiranye, ukimyiza imoso utaha
22.
Kaguteruza ibidashoboka,
ugahirika ibiteguka
23.
Agahinda karakanyagwa, karakanyagwa
karagahera
Uwo nahawe na Rurema
Nyamuhilibona, Kwezi kubanduye neza, zagutegereza
I kamukeba, i kamukesha
Yamutatse bidakemwa
Inkanuzi zigahuma
Akampumura nkamubona
Mukobwaz wandutiye abandi
Nyamuhilibona, kwezi kubanduye neza, Nzagutegereza.
Amafaranga
Tuyita amahanya, tuyita umukiro
Tuyita amahanya, tuyiya umukiro yo gatsindwa yokabyara
Amafaranga, amafaranga
Amafaranga amafaranga
R/ Iyo imana itayaguhaye
Urayarunda, ukayarunda
Akaguhita mu myanya y’intoki
Amafaranga, amafaranga
Amafaranga amafaranga
Niyo ayo adutunga, ni yo aduteranya
Niyo ayo adutunga, ni yo aduteranya yogatisindwa yokabyara
Amafaranga, amafaranga
Amafaranga amafaranga
Niyo agira inshuti, Ni yo agura inshuti,
Niyo agira inshuti, Ni yo agura inshuti, yogatsindwa yokabyara
Amafaranga, amafaranga
Amafaranga amafaranga
Nyirabihogo
Ayiiiiiii, ayiiiiiiii,
ayiiiiiiiii, yiiiiiiiii
Nyirabihogo mukobwa useka neza x3
Mbabarira uhindukire useke nkurore
Ayiiiii, ayiiiiiii, ayiiiiiii, yiiiiiiiiii
Uw’intege nziza Nyirabihogo x3
Mbabarira uhaguruke ugende nkurore
Ayiiiiii, ayiiiiii, ayiiiiiii, yiiiiiiii
Uw’amaso meza Nyirabihogo x3
Mbabarira uhindukire undebe nkurore
Nyirabihogo mukobwa ugende neza x3
Mbabarire itere intambwe limwe
Mfate agafoto kamwe
I Mitoma (iya RUJINDIRI Bernard)
I MITOMA(1)
1. Twari i Mitoma
Tukiri i Mitoma
Igihe ga turagira inyana
Twatobanyega utwondo
Twambaranye inkondo
Aliko, ni ibyawe
na njye
2. Ndagukunda ga nyonga (2)
Nagukunze ga rwinshi
Nagutuye utunyana
Kandi dusaga urwenda
Naturengeje ga abandi
Aliko, ni utwawa
na njye
3. Nakumulikiye inyambo(3)
Kandi utali umutware
Nazirengeje ga abandi
Ndazigutura ga nyonga
Aliko, ni izawe na
njye
Naguhaye utunyana
Kandi dusaga urwenda
Nturengeje ga abandi
Ndatugutura ga nyonga
Aliko, ni utwawe
na njye
Nagukebeye ga ingondo (4)
Hagati y’ibituza byombi
Korakoramo ga uzumve
Wazikorakoyemo mama
Ntihapfuruse na rumwe (4)
Aliko, ni izawe na
njye
Nagukebeye imbuguyu (5)
Hagati y’ibituza byombi
Korakoramo ga uzumve
Wazikorakoyemo mama
Ntihapfuruse na rumwe
Aliko, ni izawe na
njye
Ndagukunda ga nyonga
Naguhaye ikinyaga (6)
Ngo uturwe udutsama
Ngo uturwe udutega (7)
Ndakigutura ga nyonga
Aliko, ni icyawe
na njye
Naguhaye ubwishywa (8)
Ngo uturwe udutsama
Ngo uturwe uturago
Nturengeje abandi
Ndatugutura ga nyonga
Aliko, ni utwawe
na njye
Nagukunze ga rwinshi
Nagukuye i Bwega (9)
Ngushyira I Bunyiginya (10)
Hose ni ahawe na
njye
Nagukunze ga rwinshi
Ngo unkunde ngukunde
Nta rukundo rw’umwe
Urukundo ngukunda
Si urw’ejo n’ejobundi
Warukuye iwanyu
Warusanze ga iwacu
Aliko, ni urwawe
na njye
Ntawe ukwanga Inyamibwa
Kuko tugukunda mwiza
Nagukunze rwinshi
Ntawe ukwanga inyamibwa
Inzoga yakebwe ingondo
Inzoga yakebwe imbuguza
Inzoga yahimbye amatako
Urukundo rw’umukobwa
Ni igitega cy’umukondo
N.B.Iyi ndirimbo twandukuye ni
iyaririmbwe na Rujindiri Bernard. Yahimbwe n’uwitwa Karira mushiki wa Rwabugiri
wari uzi gucuranga inanga yayihimbye igira ngo ashyigikire inshuti ye Kanjogera
wari inkundwakazi y’umwami Rwabugiri.
(1) i Mitoma: ni ahantu mu karere ko mu Nkole mu gihugu
cy’abahima.Uko we ayiririmba bitandukanye.
(2) Inyambo: ubwoko bw’inka z’amahembe maremare
(3) Nyonga: ni nk’aho yavuze mama (mu ndirimbo)
(4) Ingondo: ni inkovu ziterwa no kwinungutura (tatouage)
(5) Imbuguyu: impwempwe
(6) Kinyaga : province yo mu karere ka cyangugu
(7) Ubutega: ni bracelets abagore bambaraga ku maguru
(8) Ubwishya: province yo mu majyaruguru arengeramo izuba
(9) Kanjogera yaru umwegakazi
(10) Rwabugiri yari umunyiginya
